Cụ thể: (1) Jerusalem (Israel/Palestine): Là thánh địa quan trọng bậc nhất của Do Thái giáo (nơi có Đền thờ thứ nhất và thứ hai) và là nơi ra đời/bắt đầu lan truyền của Kitô giáo (nơi Chúa Giêsu giảng đạo và bị đóng đinh); (2) Mecca và Medina (Ả Rập Xê Út): Là nơi ra đời của Hồi giáo. Mecca là nơi nhà tiên tri Muhammad sinh ra và bắt đầu nhận mặc khải, trong khi Medina là nơi ông xây dựng cộng đồng Hồi giáo đầu tiên. (3) Bodh Gaya (Bồ Đề Đạo Tràng, Ấn Độ): Nơi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni thành đạo, đánh dấu sự ra đời của Phật giáo, (4) Sông Hằng/Varanasi (Ấn Độ): Được coi là vùng đất thiêng và cái nôi của Hindu giáo (Ấn Độ giáo)….

2. 2. Gắn với nơi sinh của vị giáo chủ (thánh) đầu tiên, được coi như người sáng lập tôn giáo đó: (1) Thánh địa Mecca của Hồi giáo – còn được cho là nơi sinh của nhà tiên tri Mohamed; (2) Thánh địa Bethlehem (Palestine) của Kito giáo – gắn với nơi sinh của chúa Giê Su; (3) Vườn Lâm Tỳ Ni (Nepal) của Phật giáo – nơi đản sinh của thái tử Tất Đạt Đa, sau này trở thành Phật Thích Ca…
   3. Gắn với nơi qua đời (nhập diệt) của giáo chủ: (1) Jerusalem của Kito giáo – nơi Đức chúa Giê Su bị đóng đinh lên cây thánh giá (2) Vườn Câu Thi Na (Ấn Độ) – nơi Đức Phật Thích Ca nhập Niết bàn…
   4. Gắn với hành trạng đặc biệt của giáo chủ: (1) Jerusalem của Hồi giáo – điểm dừng chân trong Hành trình Đêm kỳ bí của Muhammad; (2) Jerusalem của Do Thái giáo – vua David của Israel đã xây dựng thủ đô của vương quốc Israel thống nhất và là nơi vua Solomon xây đền thờ đầu tiên; (3) Tòa thánh Kaba ở Mecca, một trung tâm giáo hội Hồi giáo, được xây dựng bởi nhà tiên tri Ibrahim và con trai Ismail để tôn thờ đức thánh Ala. (4) Vườn Lộc Uyển (Sarnath – Vanarasi) nơi Đức Phật Thích-ca có bài giảng kinh chuyển pháp luân đầu tiên cho năm anh em Kiều Trần Như…
   5. Gắn với niềm tin tôn giáo và truyền thống hành hương đặc biệt: Có 1 quan hệ 2 chiều giữa việc các tín đồ hành hương về nơi được coi là thánh địa và các thánh địa được ra đời từ các truyền thống hành hương: (1) Sông Hằng ở Vanarasi – thánh địa của Hindu giáo (Ấn Độ); (2) Mecca trong Hồi giáo – nơi hành hương của các tín đồ Hồi giáo toàn thế giới hàng năm; (3) Tứ động tâm của Phật giáo…
   6. Gắn với trung tâm văn hóa tâm linh/ Công trình kiến trúc tôn giáo đặc biệt: (1) Tòa thánh Vatican của Kito giáo – Trung tâm của giáo hội công giáo; (2) Lhasa (Thánh địa Phật giáo Lhasa của Phật giáo Tây Tạng) – Trung tâm văn hóa và tâm linh của Phật giáo Tây Tạng; (3) Đền Ankorvat (Cam Pu Chia); (4) Thánh địa Mỹ Sơn (Việt Nam) của Hindu giáo thuộc Chiêm Thành xưa…
   7. Thánh địa Phật giáo thế giới: Là trường hợp độc đáo và thú vị vì không chỉ là một địa danh mà bao gồm bốn địa danh ở 2 nước Ấn Độ và Nepal – còn được gọi là “Tứ động tâm” (Four Holy Buddhist Places):

• Vườn Lâm Tì Ni (Lumbini – Nepal): Nơi Đức Phật sinh ra dưới tán cây Vô Ưu..
• Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya – Ấn Độ): Nơi Đức Phật thành đạo. Đối với Phật Giáo, Bồ Đề Đạo Tràng là nơi quan trọng nhất trong cuộc đời của Phật Thích Ca. Bodh Gaya (Bồ Đề Đạo Tràng) là thị trấn nhỏ, nằm phía đông nam bang Bihar, Ấn Độ. Ngày nay, nơi đây là một trong những điểm du lịch hàng đầu châu Á, thu hút hàng triệu tín đồ hành hương vì có Cội Bồ Đề (danh hiệu trong Phật Giáo, tôn xưng một cây Bồ Đề cổ thụ), nơi Đức Phật Thích Ca đã thành đạo. Trải qua bề dày lịch sử hơn 2.600 năm, cây Bồ đề từng bị đốn hạ, rồi trồng lại nhiều lần. Ngày nay, hậu duệ của nó vẫn phát triển mạnh mẽ và không chuyển dịch so với vị trí của cây Bồ Đề ban đầu là bao. Ngoài Cội Bồ Đề, các điểm thu hút du khách ở Bồ Đề Đạo Tràng còn có Kim Cương tòa, nằm dưới gốc cây Bồ Đề. Đây là nơi Thái tử đã ngồi tham thiền nhập định.
• Vườn Lộc Uyển (Sarnath – TP Vanarasi, Ấn Độ): Nơi Đức Phật thuyết pháp lần đầu với năm an hem Kiều Trần Như.
• Vườn Câu Thi Na (Kushinagar – Ấn Độ): Nơi Đức Phật nhập Niết Bàn dưới tán cây Sala.

II. Một số địa danh ở Việt Nam gắn với khái niệm “Thánh địa”:

Việt Nam cũng có một số địa danh lâu nay được gắn với “thánh địa” linh thiêng của 1 tôn giáo, nổi bật là Trung tâm hành hương Đức Mẹ La Vang (Quảng Trị) cho Công giáo, Thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam) cho Hindu giáo (Chăm Pa), Tòa thánh Tây Ninh của Đạo Cao Đài, và các trung tâm Phật giáo như Yên Tử (Quảng Ninh) – sẽ đề cập chi tiết ở phần (IV) hay Hương Sơn (Hà Nội), cùng một số nhà thờ cổ tại Nam Định, Ninh Bình. Những nơi này không chỉ là trung tâm đức tin mà còn là các điểm du lịch tâm linh thu hút đông đảo du khách và tín đồ hàng năm.

(Xem phụ lục 2)

Thánh địa Trúc Lâm của Phật giáo Việt Nam:

Theo Phật sử thì Phật giáo vào Việt Nam từ trên 2000 năm. Địa danh Phật giáo xuất hiện được cho là từ thời xa xưa nhất ở Việt Nam chính là Luy Lâu (nay thuộc Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).  Luy Lâu là thủ phủ của cả Giao Châu (Tên gọi nước ta thời Bắc thuộc) từ năm 111 TCN đến 106 TCN còn là trung tâm Phật giáo lớn và cổ xưa nhất của người Việt. Hệ thống di tích, chùa tháp quần tụ đậm đặc ở đây với trung tâm là chùa Dâu cùng nhiều nguồn di vật, tài liệu như tượng pháp, bia ký, bản khắc Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục và lễ hội chùa Dâu với các nghi lễ Tân Phật (?), rước Tứ Pháp, rước nước đã cho thấy Luy Lâu là trung tâm Phật giáo lớn và sớm nhất Việt Nam. Tuy nhiên Luy Lâu đánh dấu sự du nhập Phật giáo vào Việt Nam và sự giao lưu về Phật giáo. Thời đó các dòng phái Phật giáo vào nước ta vẫn còn mang tính “ngoại nhập” với các Tổ là các nhà tu hành người nước ngoài.

Lịch sử và Phật sử đất nước ghi nhận từ khi Dòng Thiền Yên Tử ra đời bởi Sơ Tổ Hiện Quang (?-1221), đặc biệt từ khi cho đến khi Thiền phái Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào thế kỷ 13 tại Non thiêng Yên Tử thì nước ta mới có dòng Phật giáo thuần Việt. Ngài Trần Nhân Tông là trường hợp đặc biệt và duy nhất ở Việt Nam được các đệ tử và đời sau tôn kính coi là hiện thân của Đức Phật tại Việt Nam, gọi Ngài là Phật Hoàng (Điều Ngự Giác Hoàng – Ông vua giác ngộ Phật – The Buddha Enlightened King).

Các chuyên gia tham gia xây dựng hồ sơ khoa học có sự thống nhất về nhận định con đường tu tập, giác ngộ của Phật Hoàng có nhiều điểm tương đồng với Phật Tổ Thích-ca Mâu-ni như (1) cùng rời bỏ ngôi báu và cuộc sống hoàng gia vì lý tưởng tu hành; (2) cùng tu thiền – Phật Tổ đạt giác ngộ sau khi thiền định 49 ngày dưới gốc cây bồ đề, Hương Vân Đại đầu đà ngồi thiền dưới bóng cây Xích Tùng trên núi Yên Tử mà chứng ngộ; (3) Phật Tổ có 2 đại đệ tử là Ca-Diếp và Ananda, Phật Hoàng có 2 đại đệ tử kế nghiệp là Pháp Loa và Huyền Quang; (4) thời khắc nhập diệt cả Phật Tổ và Phật hoàng đều ở trong tư thế “sư tử tọa”…

Yên Tử ghi nhận 3/4 địa danh gắn với các dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp tu hành của Phật Hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử tương tự như “Tứ động tâm” của Phật giáo thế giới:

1. Trúc Lâm Đại Sỹ/ Hương Vân Đại đầu đà tu hành và đạt giác ngộ (Đắc thú Lâm tuyền thành đạo ca) tại am Tử Tiêu/ Vân Tiêu (nay là chùa Vân Tiêu), sau đó Ngài sáng lập Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, cùng với Đệ nhị Tổ Pháp Loa và Tam Tổ Huyền Quang phát triển Yên Tử trở thành “Kinh đô Phật giáo Đại Việt” thời Trần. Am Tử Tiêu xưa (chùa Vân Tiêu ngày nay) có vị thế như Bồ đề đạo Tràng (Bodi Gaya – Ấn Độ)
2. Ngài mở các khóa giảng đạo đầu tiên tại chùa Vân Yên (chùa Hoa Yên ngày nay) trên núi Yên Tử. Do vậy Chùa Vân Yên xưa (Hoa Yên ngày nay) có vị thế như Vườn Lộc Uyển (Deer Park/ Sarnath) tại Vanarasi (Ấn Độ).
3. Ngài nhập diệt tại Am Ngọa Vân, trên đỉnh Bảo Đài thuộc dãy núi Yên Tử. Vậy nên Am Ngọa Vân có vị thế như vườn Câu Thi Na (Ấn Độ).
4. Riêng nơi hoàng tử Trần Khâm đản sinh là kinh thành Thăng Long xưa (tức thủ đô Hà Nội ngày nay). Kinh thành có vị thế như vườn Lâm Tì Ni (Nepal ngày nay) nơi Đức Phật đản sinh.

Hồ sơ khoa học cuả Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc do Việt Nam trình để ICOMOS và UNESCO xem xét đã ghi nhận vị thế núi Yên Tử gắn liền với quê hương của dòng họ Trần, sự nghiệp tu hành, thành đạo của Phật hoàng Trần Nhân Tông, đồng thời là chiếc nôi ra đời của Thiền phái Trúc Lâm. Các thành phần khác của quần thể như chùa Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn, Thanh Mai, Bổ Đà… đánh dấu các giai đoạn phát triển của thiền phái dưới thời Đệ nhị Tổ Pháp Loa, Đệ Tam Tổ Huyền Quang, cũng như giai đoạn phục hưng sau này của Thiền Phái gắn với chùa Lân – Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử, chùa Bổ Đà và chùa Nhẫm Dương…

Vì tất cả những lý do trên ta có thể thấy nếu như có thể tổng hòa một khái niệm về một “miền thánh địa của Phật giáo Việt Nam” tương ứng với “Tứ động tâm” của Phật giáo thế giới thì đó chính là chiếc nôi ra đời của Thiền phái Trúc Lâm, bao gồm ba địa danh lịch sử là Am Tử Tiêu/ chùa Vân Tiêu – Chùa Vân Yên/ Hoa Yên trên đỉnh núi Yên Tử – và Am chùa Ngọa Vân trên đỉnh núi Bảo Đài. Tất cả đều thuộc dãy núi thiêng Yên Tử. Địa danh thứ tư nếu được kể đến là kinh thành Thăng Long xưa, Hà Nội ngày nay.

Nếu chỉ coi một điểm riêng biệt như am/chùa Ngọa Vân hoặc chùa Hoa Yên hoặc Tháp Tổ là “Thánh địa” một cách đơn lẻ, vô hình trung, sẽ không thấy được tính hệ thống của  vùng lõi thánh địa trong tổng thể và phạm vi rộng lớn của Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử- Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc trên Dãy núi Yên Tử.

III. Các phụ lục kèm theo:

 Phụ lục 1 – Một số ví dụ cụ thể về các thánh địa tôn giáo nổi tiếng trên thế giới và nội dung chính gắn với các thánh địa đó:

1. Jerusalem (Israel/Palestine): Được coi là thánh địa chung của ba tôn giáo Abraham: Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo.

Đối với Do Thái giáo, Jerusalem là thành phố vua David của Israel đã xây dựng thủ đô của vương quốc Israel thống nhất và là nơi vua Solomon xây đền thờ đầu tiên

Với Thiên chúa giáo: Kinh thánh Tân Ước, chúa Jesu đã bị đóng đinh lên thánh giá chính tại Jerusalem

Theo truyền thống Hồi giáo dòng Sunni, đây là thành phố quan trọng thứ ba, sau Mecca và Medina, bởi đây là điểm dừng chân trong Hành trình Đêm kỳ bí của Muhammad.

2. Mecca và Medina (Saudi Arabia): Hai thánh địa quan trọng nhất của Hồi giáo, nơi người Hồi giáo hướng về cầu nguyện.

Nhà thờ Al-Masjid al-Haram, khối đá thiêng Kaaba phủ lụa đen và là nơi diễn ra lễ hành hương Hajj hàng năm. Đây là nơi sinh của tiên tri Muhammad, thu hút hàng triệu tín đồ về cầu nguyện mỗi năm

Theo quy định của đạo Hồi, mỗi giáo dân ít nhất một lần trong đời phải tự hành hương về thánh địa linh thiêng Mecca bằng chính kinh phí của mình và cuối mỗi cuộc hành hương, họ sẽ có được danh hiệu Haji. Địa điểm thu hút khách hành hương mỗi năm chính là Tòa thánh Kaba, một trung tâm giáo hội Hồi giáo, được xây dựng bởi nhà tiên tri Ibrahim và con trai Ismail để tôn thờ đức thánh Ala.

3. Tòa thánh Vatican (Rome, Ý): Trung tâm của Giáo hội Công giáo.
4. Bốn thánh địa Phật giáo (Ấn Độ/Nepal):

* Vườn Lâm Tì Ni (Lumbini – Nepal): Nơi Đức Phật sinh ra.

* Bồ Đề Đạo Tràng (Bodh Gaya – Ấn Độ): Nơi Đức Phật thành đạo.: Đối với Phật Giáo, Bồ Đề Đạo Tràng là nơi quan trọng nhất trong cuộc đời của Phật Thích Ca. Bodh Gaya (Bồ Đề Đạo Tràng) là thị trấn nhỏ, nằm phía đông nam bang Bihar, Ấn Độ. Ngày nay, nơi đây là một trong những điểm du lịch hàng đầu châu Á, thu hút hàng triệu tín đồ hành hương vì có Cội Bồ Đề (danh hiệu trong Phật Giáo, tôn xưng một cây Bồ Đề cổ thụ), nơi Đức Phật Thích Ca đã thành đạo. Trải qua bề dày lịch sử hơn 2.600 năm, cây Bồ đề từng bị đốn hạ, rồi trồng lại nhiều lần. Ngày nay, hậu duệ của nó vẫn phát triển mạnh mẽ và không chuyển dịch so với vị trí của cây Bồ Đề ban đầu là bao. Ngoài Cội Bồ Đề, các điểm thu hút du khách ở Bồ Đề Đạo Tràng còn có Kim Cương tòa, nằm dưới gốc cây Bồ Đề. Đây là nơi Thái tử đã ngồi tham thiền nhập định.

* Vườn Lộc Uyển (Sarnath – Ấn Độ): Nơi Đức Phật thuyết pháp lần đầu.

* Vườn Câu Thi Na (Kushinagar – Ấn Độ): Nơi Đức Phật nhập Niết Bàn.

5. Varanasi (Ấn Độ): Thánh địa linh thiêng bậc nhất của đạo Hin Đu ( Ấn Độ giáo), nổi tiếng với Sông Hằng
6. Bethlehem (Palestine): Nơi Chúa Giêsu giáng sinh.
7. Lhasa (Tây Tạng): Trung tâm văn hóa và tâm linh của Phật giáo Tây Tạng. (Thánh địa Phật giáo Lhasa của Phật giáo Tây Tạng)
8. Các ngôi đền tại Angkor Wat (Campuchia),
9. Đền thờ Pantheon (Ý)

Phụ lục 2: Một số thánh địa tôn giáo nổi tiếng tại Việt Nam

1. Công giáo:

1.1. Trung tâm Hành hương Đức Mẹ La Vang (Quảng Trị): Được coi là Trung tâm Thánh mẫu toàn quốc, nơi đức tin Công giáo Việt Nam hướng về.

1.2. Nhà thờ Phát Diệm (Ninh Bình): Quần thể nhà thờ đá độc đáo, tâm điểm giáo phận.

1.3. Các nhà thờ tại Nam Định: Nơi Công giáo du nhập đầu tiên (1533), có mật độ nhà thờ dày đặc, nổi tiếng như Bùi Chu.

1.4. Trung tâm Hành hương Đức Mẹ Tà Pao (Bình Thuận) và Núi Cúi (Đồng Nai): Điểm hành hương lớn ở miền Nam.

1.5. Nhà thờ Tắc Sậy (Bạc Liêu): Nơi an nghỉ của Cha Trương Bửu Diệp.

2. Phật giáo:

2.1. Núi Yên Tử (Quảng Ninh): Kinh đô Phật giáo Việt Nam, nơi phát tích Thiền phái Trúc Lâm.

2.2. Chùa Hương (Hà Nội): Thánh địa hành hương tâm linh quan trọng.

2.3. Thiền viện Trúc Lâm Đà Lạt: Trung tâm thiền định.

3. Cao Đài:

Tòa Thánh Tây Ninh: Thánh địa lớn nhất và là trung tâm của Đạo Cao Đài.

4. Hindu giáo (Chăm Pa):

Thánh địa Mỹ Sơn (Quảng Nam): Di sản văn hóa thế giới, nơi có các đền tháp Hindu cổ xưa, từng là trung tâm tôn giáo của vương quốc Chăm Pa.

5. Các tôn giáo khác:

5.1. An Giang: Thánh địa của Phật giáo Hòa Hảo (An Hòa Tự).

5.2. Núi Bà Đen (Tây Ninh): Điểm tín ngưỡng thờ Linh Sơn Thánh Mẫu.

Phụ lục 3: Một số khái niệm gần với “thánh địa” thường dùng phổ biến hiện có:

1. Vùng/ Miền Đất Thánh (Holy Land – thường sử dụng chỉ vùng đất Israel/Palestine).
2. Đất thánh/ mảnh đất thiêng/ (Holy ground / Sacred ground/ Sacred site / Holy site/ Spiritual land) – mô tả một địa điểm được coi là linh thiêng hoặc có giá trị tinh thần đặc biệt.
3. Thánh tích trong Thiên chúa giáo là những vật thể hữu hình, di vật, hoặc phần cơ thể còn sót lại của các vị thánh, người được tôn kính trong tôn giáo (đặc biệt là Công giáo). (tương đương với xá lợi – Relics trong Phật giáo). Còn thánh tích trong Phật giáo thì liên quan đến những nơi có dấu ấn đặc biệt của Phật giáo hoặc trùng với “Tứ động tâm”.
4. Miền Đất hứa. (Promised Land)
5. Địa điểm tôn giáo (Religious site) chỉ một nơi có ý nghĩa đặc biệt đối với tôn giáo, nơi diễn ra các hoạt động thờ cúng. (Ví dụ –Ngôi đền là một địa điểm tôn giáo cổ kính được nhiều tín đồ ghé thăm.)
6. Hệ sinh thái gốc, nơi tôn nghiêm (Sanctuary) dành cho tôn giáo (tương đương với hệ sinh thái lõi của các loài động thực vật).