Tiếp theo câu chuyện kỳ trước về 3/4 “Tứ thánh đế” của thánh địa Trúc Lâm của Phật giáo Việt Nam trên dãy núi Yên Tử, Voi Linh Sơn xin kể tiếp câu chuyện về xá lợi của Phật Hoàng, về những nơi đã từng tôn trí và đặc biệt là những nơi hiện vẫn còn lưu giữ xá lợi của Ngài cho đến  ngày nay.

Phật giáo Việt Nam vẫn có xu hướng “Việt hóa” các vị Phật của mình. Giai đoạn đầu là việc nhất thể hóa hình tượng Đức Phật với Bà Dâu, Tứ Pháp, những hình tượng gần gũi với tâm thức của cư dân nông nghiệp. Dưới thời Trần là việc nhất thể hóa hình tượng Đức Phật với Phật Hoàng – một vị minh quân, anh hùng dân tộc từ bỏ ngai vàng để trở thành bậc Giác ngộ – Phật Hoàng.

Trước hết ta cần hiểu xá lợi của Đức Phật và cả của các vị cao tăng là gì, hình thức và nhất là ý nghĩa của việc lưu giữ xá lợi

• Xá lợi Phật (tiếng Phạn: śarīra) và cả một số vị cao tăng về mặt vật chất là những phần còn lại (thường là những mảnh xương nhỏ, tinh thể cứng nhiều màu…) sau khi hỏa táng Đức Phật Thích Ca Mâu Ni (và các vị cao tăng).
• Trong tín ngưỡng Phật giáo, xá lợi không chỉ là vật chất mà còn được xem là kết tinh của Giới – Định – Tuệ, tức là sự tu hành thanh tịnh và giác ngộ, thường được cho là xuất hiện ở những vị tu hành giữ được giới thanh tịnh (Giới), tâm định sâu (Định), có trí tuệ giác ngộ (Tuệ). Ngoài Đức Phật, họ có thể là các bậc A-la-hán (đã giải thoát hoàn toàn), các vị tu hành đạt trình độ cao về thiền định, những cao tăng có đời sống thanh tịnh, từ bi, ít nhiễm ô
• Về giá trị tinh thần, xá lợi là di sản văn hóa – tôn giáo quan trọng, vừa là biểu tượng của giác ngộ và thanh tịnh, tượng trưng cho sự giải thoát khỏi sinh tử và thành tựu trí tuệ và đạo đức tuyệt đối.
• Xá lợi Phật và các vị cao tăng nhắc nhở người tu hành về mục tiêu tối thượng: giác ngộ như Đức Phật, là nguồn cảm hứng tâm linh. Người Phật tử tin rằng: Chiêm bái xá lợi giúp tăng trưởng niềm tin (tín tâm), gợi lòng kính ngưỡng và tinh tấn tu tập

Câu chuyện  về  xá lợi Phật Hoàng Trần Nhân Tông

Cả Phật sử và quốc sử có sự thống nhất cao về sự kiện Phật hoàng nhập Niết bàn tại Am Ngọa Vân trên đỉnh ngọn Bảo Đài thuộc dãy núi Yên Tử. Xá lợi của Ngài được triều đình và giáo hội đương thời tôn trí ở nhiều nơi gắn bó đặc biệt sâu sắc với sự nghiệp tu hành của ngài.

Tư liệu lịch sử cho biết các đệ tử đã làm lễ Trà Tỳ (hỏa thiêu) và thu được hơn 3.000 viên xá lợi. Vua Trần Anh Tông và Đệ nhị Tổ Pháp Loa cho rước xá lợi về an trí tại chùa Tư Phúc trong Hoàng cung Thăng Long, sau đó, xá lợi được phân phát đi các nơi.  Theo sử liệu và ý kiến của các chuyên gia, cho đến nay có 7 địa điểm được cho là từng tôn trí xá lợi Phật hoàng Trần Nhân Tông.

Một là khu vực Am Ngọa Vân, Yên Tử (nay thuộc TP Đông Triều, Quảng Ninh) – nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập niết bàn và cũng là nơi các đệ tử làm lễ trà tì (hỏa thiêu).

Thứ hai là Huệ Quang Kim Tháp (tháp Tổ) ở chùa Hoa Yên,  núi Yên Tử.

Thứ ba là chùa Tư Phúc nằm trong Hoàng cung Thăng Long, hiện không còn dấu vết tại thực địa. Giới khoa học và lịch sử chưa xác định được vị trí chính xác ở đâu trong khuôn viên của hoàng thành hiện nay.

Thứ tư là tháp Báo Thiên (tháp trong khuôn viên chùa Báo Thiên, xây năm 1057 từ thời Lý Thánh Tông, thuộc khu vực Nhà thờ lớn Hà Nội hiện nay).

Thứ năm là Đức Lăng (lăng Quy Đức) ở phủ Long Hưng (nay thuộc thôn Tam Đường, xã Tiến Đức, tỉnh Thái Bình cũ, là 1 phần của tỉnh Hưng Yên ngày nay)– sau này được triều đình chuyển cả về đất An Sinh, Đông Triều.

Thứ sáu là tháp Phổ Minh, chùa Phổ Minh thuộc phủ Thiên Trường, (TP Nam Định ngày nay).

Và thứ bảy là ở Quỳnh Lâm – tự viện lớn, trung tâm đào tạo tăng tài của thiền phái Trúc Lâm – được cho là từng tiếp nhận và lưu giữ xá lợi Phật Hoàng chính là chùa Quỳnh Lâm vào khoảng hơn 20 năm sau ngày Phật Hoàng nhập Niết Bàn. Sách Tam Tổ thực lục khi chép về thời kỳ Trần Minh Tông làm Thái thượng hoàng, có ghi nhận một phần xá-lợi của Nhân Tông đã được đưa vào bảo tháp Đại Thắng Tư Thiên (tháp trong khuôn viên chùa Báo Thiên). Từ phần xá-lợi này, tháng 11 âm lịch năm 1329, thiền sư Pháp Loa đem một số xá lợi về an trí trong tháp đá của viện Quỳnh Lâm (nay thuộc Đông Triều, Quảng Ninh)

Hiện nay những nơi nào thực sự  còn sự hiện diện xá lợi của Phật Hoàng?

Trong bảy nơi nêu trên thì bốn di tích hoặc đã thay đổi quá nhiều (chùa Quỳnh Lâm, lăng Quy Đức) hoặc không không còn tồn tại (Tháp Báo Thiên, chùa Tư Phúc). Căn cứ từ sử liệu, các kết quả nghiên cứu khảo cổ học và thực địa có thể kết luận rằng xã lợi của Phật Hoàng vẫn còn được thờ và lưu giữ tại (1) Huệ Quang Kim Tháp thuộc cụm di tích chùa Hoa Yên, núi Yên Tử, (2) tháp Phổ Minh thuộc chùa Phổ Minh (nay thuộc TP Nam Định), và có một xác xuất cao tại (3) Phật Hoàng tháp tại Am Ngọa Vân thuộc dãy núi Yên Tử.

Huệ Quang Kim Tháp

Việc minh định tôn trí xá lợi Phật hoàng tại Huệ Quang Kim Tháp (Tháp Tổ) trên núi Yên Tử có lẽ không có gì phải bàn cãi. Các bộ sử lớn ở nước ta (Quốc sử và Phật sử) như Đại Việt sử ký toàn thư, Thánh đăng lục, Việt sử tiêu án, Thiền tông bản hạnh, Tam Tổ thực lục, Khâm định Việt sử thông giám cương mục… đều đã ghi chép về việc này (và cả việc tôn trí xá lợi Ngài tại Ngoạ Vân, Phổ Minh, Đức Lăng, chùa Quảng Phúc -khả năng là một tên khác của chùa Tư Phúc ở kinh đô)…

Gần đây nhất có một tài liệu mô tả rất chi tiết, đó là Lịch triều hiến chương loại chí do  Phan Huy Chú (1782 – 1840) – nhà thư tịch lớn, và nhà bác học thời Nguyễn biên soạn, được khắc in năm 1821 có ghi lại việc xây cất lại Huệ Quang Kim Tháp (Tháp Tổ) thời Lê Trung Hưng: “Xá lỵ cất chứa lâu ngày không nát. Xá lỵ cất chứa ở tháp này, đến nay đã 500 năm. Gần đây, năm Kỷ Dậu (1789) đời Quang Trung nhà ngụy Tây (Tây Sơn), trấn thủ Hải Dương muốn phá cái tháp ấy để lấy đồng, mới phá hai tầng, thấy có một cái hòm to, mở ra xem thì lớp thứ nhất là hòm bằng sắt, lớp thứ hai là hòm bằng đồng, lớp thứ ba là hòm bằng bạc, lớp thứ tư là hòm bằng vàng, lớp thứ năm là hòm bằng đá quý, trong đó để hai viên xá lỵ bằng đầu ngón tay, sắc sáng lóng lánh, vì thế lấy làm lạ, tâu lên. Được lệnh để trả lại chỗ cũ và phải xây lại các tầng tháp như cũ. Ôi! Cái tinh anh không tan, tháp cao còn mãi, dẫu không phải là chính lý, nhưng cũng chứng tỏ rằng Nhân Tông vốn tu luyện chân chính”. Đây là tư liệu quý và rất quan trọng để khẳng định là xá lợi của Phật Hoàng vấn còn được gìn giữ ở Tháp Tổ cho đến mãi sau này.

Tháp Phổ Minh

Thứ sáu là ở tháp Phổ Minh, chùa Phổ Minh (nay thuộc phường Lộc Vượng, TP Nam Định) được xây dựng dưới thời Trần. Tại đây năm 1986, tỉnh Nam Định tiến hành trùng tu lại tháp Phổ Minh cũng đã xác nhận tại tầng 11 của tháp có một hòm đá, theo mô tả của sử sách, trong hòm có chứa xá lợi.

Phật Hoàng tháp

Năm 2017, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội phối hợp với Bảo tàng Quảng Ninh, thị xã Đông Triều khai quật di tích am Ngọa Vân đã phát hiện hộp xá lợi được các nhà khảo cổ học cho rằng khả năng cao chính xá lợi của Phật hoàng Trần Nhân Tông. Dựa trên nhận định đó, các bên liên quan thống nhất đưa hộp xá lợi đó vào lưu giữ trong Phật hoàng tháp (vốn được dựng lại thời Lê Trung Hưng vào năm 1707 – tháp Phật Hoàng hiện còn là công trình được xây mới vào năm 1707, tháp được xây dựng ở vị trí mới, không nằm trên vị trí cũ của tháp Phật Hoàng năm 1308. tại am Ngọa Vân dù hộp “được cho là đựng xá lợi” đó vẫn cần được giới khoa học nghiên cứu làm rõ thêm.

Lời kết

Chúng ta – các Phật tử, những người yêu văn hóa và người dân Việt Nam ở mọi miền từng thành tâm hoan hỷ cung nghinh, chiêm bái xá lợi Phật Tổ Thích Ca Mâu Ni, một biểu tượng nhân văn của tâm linh, tín ngưỡng và văn hóa Phật giáo vào tháng 5 năm 2025. Đồng thời chúng ta cũng luôn ghi nhớ đất nước và non sông Việt Nam cũng có một Phật Hoàng vĩ đại. May mắn thay xá lợi của Ngài vẫn còn được lưu giữ và thờ phụng cho đến ngày hôm nay như một di sản văn hóa lớn của Phật giáo, dân tộc và đất nước.

Để chiêm bái lợi Đức Phật Thích Ca Mâu Ni, người dân và phật tử có thể đến Bảo tàng Nghệ An là nơi hiện đang lưu giữ và bảo quản xá lợi Phật phát hiện tại tháp Nhạn (Nam Đàn).

Để chiêm bái xá lợi của Phật Hoàng Trần Nhân Tông, người dân và phật tử có thể hành hương hành hương về Hoa Yên – Yên Tử, nơi Ngài đạt giác ngộ và khai sáng Thiền phái Trúc Lâm, nơi xá lợi và tượng Phật Hoàng được tôn trí trong tháp Huệ Quang ở khu vườn tháp Tổ; hoặc hành hương về Am Ngọa Vân, nơi Ngài nhập Niết bàn và có Phật hoàng tháp cũng đang lưu giữ xá lợi của Ngài, hoặc về chùa Phổ Minh, nơi xá lợi của Phật Hoàng hiện được an trí ở tầng 11 của tòa tháp thời Trần.

Bên cạnh các nghi lễ trang trọng và thành kính tại các địa danh được lựa chọn cho mọi người chiêm bái xá lợi Phật Tổ, xá lợi Phật hoàng cho thỏa ước nguyện thì chúng ta vẫn nên nhắc nhở nhau rằng việc điều đó chỉ thực sự có ý nghĩa trọn vẹn khi các Phật tử và người dân thực sự thực hành đúng chánh pháp theo lời dạy của Ngài. Phật không ban phước, giáng họa mà là người thầy chỉ đường. Còn mỗi hơi thở, mỗi bước chân, mỗi hành động là của từng con người chúng ta hôm nay. Phước đức của mỗi người là nhân quả mà chính họ đã gieo trồng và gặt hái trong suốt cuộc đời mình.